Analiza 31 Jan 18

Politička igra sa brojem žrtava logora Jasenovac

Politički motivisana srpska preterivanja i hrvatska potcenjivanja broja žrtava u koncentracionom logoru Jasenovac, nemaju naučnu osnovu, pokazuju istraživanja.

Sven Milekić BIRN Zagreb
Obraćanje Ivice Dačića na izložbi u UN-u. Foto: BETAPHOTO/MINISTARSTVO SPOLJNIH POSLOVA SRBIJE/MO

Broj žrtava u Jasenovcu, logoru iz Drugog svetskog rata kojim je upravljao ustaški pokret, ponovo je predmet spora između Zagreba i Beograda.

Decenijama se političari, akademici i druge ličnosti u Hrvatskoj i Srbiji raspravljaju o broju žrtava koje su preminule u ovom logoru, baratajući tom prilikom brojevima od 1.500 do 1.1 milion žrtava.

Ipak, uprkos raznim tvrdnjama iz Hrvatske i Srbije, postoje potvrđene činjenice iza kojih stoje ugledne institucije i stručnjaci, a koje daju pouzdanu procenu broja ubijenih u logoru.

Do poslednjeg spora je došlo kada je Hrvatska protestovala zbog izložbe o Jasenovcu koju je Srbija organizovala u sedištu UN-a u Njujorku prošlog četvrtka, tvrdeći da se radi o zloupotrebi u političke svrhe – u cilju identifikovanja Hrvatske sa fašizmom i rušenja njenog međunarodnog imidža.

Ministar spoljnih poslova Srbije Ivica Dačić odbacio je ove tvrdnje, tražeći od hrvatskog premijera Andreja Plenkovića da kaže koji je narod imao najveći broj žrtava u Jasenovcu i da jasno kaže ko su te žrtve.

“Kao što Plenković odlazi u Jerusalem da se pokloniti u Jad Vašemu, očekujemo da to uradi u Hrvatskoj, u samom Jasenovcu i da jasno definiše i kaže ko su žrtve. Je li 50.000, 100.000 ili 700.000?”, rekao je Dačić u petak.

Dačić je implicirao da hrvatski političari pokušavaju da umanje zločine počinjene u logoru i broj žrtava. Do sada Plenković nije komentarisao.

Hrvatski politički analitičar Žarko Puhovski kaže kako kontinuirani spor između ove dve države o Jasenovcu ima korene u ratu devedesetih godina.

“Hrvatska je zauzela poziciju pokušavajući da minimizira jasenovačke žrtve ... dok se Srbija ponašala kao da su tamo ubijani samo Srbi”, kaže Puhovski.

Vizija etnički čiste države

Oduzimanje ličnih stvari Jevreju u Jasenovcu. Foto: Wikimedia Commons/Jevrejski istorijski muzej u Beogradu

Nezavisna Država Hrvatska, profašistička država na čijem je čelu u Drugom svetskom ratu bio ustaški pokret, koja je obuhvatala veći deo teritorije današnje Hrvatske, cele Bosne i Hercegovine i mali deo Srbije, imala je oko šest miliona stanovnika: oko 3.5 miliona Hrvata, 1.8 miliona Srba i 700.000 Bošnjaka.

U svojoj viziji o etnički čistoj državi, prema kojoj su Bošnjaci smatrani Hrvatima islamske veroispovesti, NDH je nakon svog formiranja 1941. godine počela da targetira Srbe, kao i pripadnike manjina - Jevreje i Rome.

NDH je u aprilu 1941. donela zakon protiv “nearijevaca” Jevreja i Roma, koji je zasnovan na nacističkim Nirnberškim zakonima.

Srbi, koji su u pravnim dokumentima NDH nazivani “grkoistočnjacima”, nisu bili direktno označeni kao “nearijevski” narod, već su bili indirektno proganjani na osnovi drugih zakona koji su doneti protiv neprijatelja NDH.

Generalna ideja, kako su to isticali neki vodeći ustaški zvaničnici, bila je ubiti trećinu Srba, trećinu deportovati, a ostalu trećinu pokatoličiti. Tako je oko 100.000 Srba pokatoličeno.

Jasenovac, najveći logor u ustaškom sistemu logora, otvoren je krajem avgusta 1941. i bio je operativan do kraja aprila 1945.

Jasenovac se sastojao od pet potkampova, od kojih je jedan bio Stara Gradiška, austrougarska tvrđava koju su mnogi režimi tokom 19. i 20. veka koristili kao zatvor.

Poimenična lista žrtava

Skulptura jugoslovenskog skulptora Dušana Džamonje u Memorijalnom centru Jasenovac. Foto: Wikimedia Commons/Flammard.

Memorijalni centar Jasenovac je 2000-ih godina počeo da radi na spisku svih logoraša koji su ubijeni ili su umrli u logoru, koristeći poimenične postojeće liste, dokumente, potvrde o smrti i verifikacije od strane porodica.

Memorijalni centar je sastavio do sada najsveobuhvatniju poimeničnu listu žrtava, na kojoj se našlo ukupno 83.145 žrtava.

Po nacionalnosti, prema ovom spisku, njih 47.627 su bili Srbi, 16.173 Romi i 13.116 Jevreji, dok su ostali bili Hrvati, Bošnjaci i drugi. Oni koji nisu bili Srbi, Romi ili Jevreji su ubijeni jer su bili antifašisti, stvarni politički neprijatelji, ili oni za koje se pretpostavljalo da to jesu.

Od ovog ukupnog broja, 39.570 su bili odrasli muškarci, 23.474 odrasle žene i 20.101 deca.

Prema Memorijalnom centru ovaj broj nije konačan. Ne isključujući ni mogućnost postojanja grešaka na ovoj listi, centar procenuje da je ukupan broj žrtava između 80.000 i 100.000.

U ovom okviru se kreću i procene nekih drugih institucija, kao što je Muzej žrtava genocida u Beogradu (80.022), Memorijalni muzej Holokausta Sjedinjenih Američkih Država (između 77.000 i 99.000) i centra Simon Vizental (85.000). Poslednje dve institucije ne nude poimenične liste žrtava.

Što se tiče broja Jevreja, Jad Vašem nudi poimenični spisak na kom je 16.196 žrtava.

Hrvatski istoričar Ivo Goldštajn, u svojoj knjizi Holokaust u Zagrebu, objavljenoj 2001. godine, kaže da je verovatno broj jevrejskih žrtava blizu 17.000.

Nedavno preminuli pisac Slavko Goldštajn u svojoj knjizi Jasenovac: tragika, mitomanija, istina je napisao da do razlike dolazi zbog podataka iz Jad Vašema koji uključuju i Jevreje koji su prešli na katolicizam, a koji su potencijalno klasificirani kao ne-Jevreji, kao i Jevreje koji su bili izbeglice iz nacističke Nemačke, a za koje ne postoji celovito istraživanje.

Igra brojevima: srpsko preuveličavanje

Memorijalni centar Donja Gradina, gde je ispisan broj od 700,000 žrtava. Foto: Wikimedia Commons/Da se nikada ne ponovi.

Neki srpski istoričari smatraju da je broj žrtava iz Jasenovca veći. Tako, srpski istoričar Vladimir Dedijer, u biografiji Josipa Broza Tita iz 1984. godine, kaže da je broj žrtava 700.000.

Bosanski sociolog i istoričar Radomir Bulatović čak sugeriše da se radi o 1.1 milion ljudi.

Poređenja radi, 1.1 milion ljudi umrlo je u najvećem nacističkom logoru smrti Aušvicu, međutim Jasenovac nikada nije imao mehanički sistem istrebljenja kao što su to bile gasne komore u Aušvicu. Zatvorenici u Jasenovcu su uglavnom ubijani vatrenim oružjem ili su bili premlaćivani do smrti.

Uprkos tome, izvori iz Srbije daju mnogo veće procene od Memorijalnog centra Jasenovac.

Tako je 2011. godine, Međunarodna komisija za utvrđivanje istine o Jasenovcu, nevladina organizacija iz Republike Srpske, procenila da je broj žrtava preko 800.000.

Prema memorijalnom centru Donje Gradine, takođe iz Republike Srpske, radi se o 700.000 žrtava.

Prva jugoslovenska komisija koja je 1946. godine napravila listu zločina Sila Osovine i njihovih domaćih saradnika, procenila je da je u Jasenovcu umrlo između 500.000 i 600.000 ljudi.

U izdanju Enciklopedije Jugoslavije iz 1960. navodi se broj od 700.000 žrtava.

Međutim, nijedna od ovih procena nije zasnovana na poimeničnim listama.

Hrvatski demograf Vladimir Žerjavić ocenio je kako je ukupan broj žrtava u Jugoslaviji tokom Drugog svetskog rata nešto više od milion ljudi.

Koristeći demografske metode, statistike i dokumentaciju, Žerjavić kaže kako je broj žrtava Jasenovca između 80.000 i 90.000 ljudi.

Bosanski statističar Bogoljub Kočović navodi sličan broj žrtava kao Žerjavić za celu Jugoslaviju.

Žerjavić u svojoj knjizi Opsesije i megalomanija oko Jasenovca i Blajburga, koja je objavljena 1992. godine, objašnjava da je do preuveličavanja broja došlo zbog broja žrtvava koji je 1946. godine Jugoslavija prijavila Komisiji za reparacije u Parizu - 1,7 miliona ljudi. Ova brojka se kasnije koristila kao osnov za reparaciju Nemačke Jugoslaviji.

Ovo isto potencira i Ivo Goldštajn u svom naučnom tekstu O broju žrtava logora Jasenovac.

Igra brojevima: hrvatsko potcenjivanje

Prema Franji Tuđmanu broj žrtava je bio između 30.000 i 40.000 hiljada. Foto: Beta.

U Hrvatskoj je bilo navoda da je broj žrtava manji od onog koji je objavio Memorijalni centar Jasenovac - 83.145.

U svojoj knjizi Bespuća povijesne zbiljnosti iz 1989. godine, hrvatski predsednik Franjo Tuđman, koji je bio istoričar, sugerisao je da je broj žrtava između 30.000 i 40.000.

Godine 1992, tokom rata, hrvatski parlament formirao je komisiju za istragu svih zločina počinjenih tokom Drugog svetskog rata i perioda Jugoslavije.

U izveštaju te Komisije iz 1999. godine, kaže se da je ukupan broj žrtava u Jasenovcu 2.238. Parlament nije bio zadovoljan radom komisije, te je vratio izveštaj na doradu, ali ona nikada nije učinjena.

Najnovija procena došla je od zagrebačke nevladine organizacije Društvo za istraživanje trostrukog logora Jasenovac. Ova organizacija navodi da su komunisti nakon Drugog svetskog rata u Jasenovcu, na mestu bivšeg ustaškog logora, uspostavili dva koncentraciona logora, međutim, ti navodi nemaju podršku u većini istorijskih dokumenata, ali ni kod istoričara.

Ova nevladina organizacija, u kojoj nema mnogo profesionalnih istoričara, potcenuje ukupan broj žrtava u Drugom svetskom ratu, navodeći kako on iznosi oko 1.500 žrtava, kao i da je većina umrla od bolesti i zbog maltretiranja, a ne usled pogubljenja. Ova organizacija je 2017. godine, za istraživanje arhivskih dokumenata iz Jasenovca, od hrvatskog Ministarstva branitelja dobila 5.600 evra.

Profil ove organizacije postao je aktuelan nakon prikazivanja filma kontroverznog režisera Jakova Sedlara Jasenovac – Istina 2016. godine, u kom se govori o njenom radu. Film je pohvalio tadašnji ministar kulture Hrvatske Zlatko Hasanbegović, dok su kritike filma bile usmerene na činjenične greške i korišćenje nepouzdanih dokumenata.

Nijedna procena iz Hrvatske, osim procene Memorijalnog centra Jasenovac, nije koristila naučne metode, niti je u obzir uzela sve istorijske izvore.

Disqus

blog comments powered by Disqus