Istraživanje 08 May 14

Đaci na Balkanu uče različite istorije Prvog svetskog rata

Sto godina nakon Sarajevskog atentata, u školama u bivšim jugoslovenskim republikama uče se različite verzije istorije o uzrocima Prvog svetskog rata, koje su odraz sukoba iz devedesetih.


Denis Džidić, Marija Ristić, Milka Domanović, Josip Ivanović, Edona Peci, Siniša Jakov Marušić
BIRN
Sarajevo, Beograd, Zagreb, Priština, Skoplje

"Ti ljudi su bili teroristi - Gavrilo Princip i ostali", kaže Salih Mehmedović dok stoji pored Latinske ćuprije u Sarajevu, gde je mladi bosanski Srbin pre tačno 100 godina ubio austrougarskog nadvojvodu Franca Ferdinanda, a taj atentat je izazvao četiri godine razornog sukoba.

Mehmedović, inače Bošnjak, kaže da ne sumnja u to da je Srbija bila odgovorna za ubistvo. "Oni su uradili to što su uradili po naređenjima Srbije. Za rat treba da krivimo Srbiju", ističe on.

I dok se države regiona spremaju da ovog leta obeleže stotu godišnjicu od izbijanja Prvog svetskog rata, svaka od zemalja uči svoju decu različitom tumačenju atentata koji je pokrenuo sukob.

 Gavrilo Princip, mladi atentator

Srbin iz Bosne i sin poštara, Gavrilo Princip je rođen 1894. godine u Obljaju u Bosni i Hercegovini, koju je 1908. godine anektirala Austro-Ugarska.

Nakon što se preselio u Beograd pridružio se militantnoj grupi pod nazivom Mlada Bosna, koja je verovala da može koristiti nasillje kako bi pomogla oslobođanje regiona od austro-ugarske vlasti i ujedinjenje Južnih Slovena. "Ja sam jugoslovenski nacionalista, ja želim da svi Jugosloveni budu ujedninjeni, u bilo kom političkom obliku i želim da se oslobode od Austrijanaca", rekao je Princip na suđenju.

Revolucionarna ćelija odlučila je da ubije nadvojvodu Franca Ferdinanda 28. juna 1914. godine kada je zajedno sa suprugom Sofijom posetio Sarajevo kako bi obišao austro-ugarske oružane snage. Jedan od članova Principove grupe bacio je bombu na njihov auto, ali je promašio. Kasnije tog dana, Princip je ubio i Franca Ferdinanda i njegovu suprugu, zbog čega je Austrija mesec dana kasnije objavila rat Srbiji.

Princip je optužen za izdaju i ubistvo, ali prema austrougarskim zakonima, nije mogao da bude pogubljen, zato što nije imao 20 godina u vreme kada je počinjen zločin. Umesto toga, osuđen je na 20 godina zatvora, a umro je od tuberkuloze u zatvoru u Austriji aprila 1918. godine.

Princip je u udžbenicima istorije u različitim zemljama bivše Jugoslavije prikazan ili kao terorista ili kao buntovnik s razlogom - i te percepcije odražavaju saveremene podele u regionu, koji se još oporavlja od ratova devedesetih.

Dok su bile deo Jugoslavije, deca u svim tadašnjim republikama učila su istu istoriju. Sada svi imaju svoju verziju istine, koja je oblikovana poslednjim ratovima, i to prenose budućim generacijama.

"Nekada je postojao samo jedan diskurs o Prvom svetskom ratu, dok je još postojala Jugoslavija. Ta zemlja je prestala da postoji pre 23 godine i diskurs je nestao sa njom, zato što nove zemlje koje su nastale iz bivše Jugoslavije imaju različite percepcije prošlosti", objašnjava Nenad Šebek, izvršni direktor Centra za demokratiju i pomirenje u jugoistočnoj Evropi, koji je analizirao udžbenike u regionu.

"Sada se prošlost prilagođava da odgovara bilo kom diskursu, koji vladajuće elite u tim zemljama žele u sadašnjem trenutku", kaže Šebek.

Nastava u BiH odražava etničke podele

U etnički podeljenoj Bosni i Hercegovini ne postoji opšte prihvaćeno stanovište o Principu i o uzrocima Prvog svetskog rata.

Srpska deca uče drugačije tumačenje istorije u odnosu na svoje vršnjake Bošnjake i Hrvate. Za Bošnjake i Hrvate Princip je bio politički atentator, koji je imao podršku Beograda. Za Srbe u BiH atentat je služio samo kao izgovor za Austro-Ugarsku i Nemačku da izvrši vojnu agresiju na Srbiju.

Ove podele se, takođe, ogledaju u postojanju odvojenih svečanosti za obeležavanje predstojeće stogodišnjice u BiH.

Latinska ćuprija u Sarajevu gde je ubijen nadvojvoda Franc Ferdinand. Foto: Wikicommons.

Niz događaja biće organizovan u Sarajevu, uključujući izložbe, koncerte i susrete mladih mirovnih aktivista iz čitavog sveta.

Međutim, srpski predstavnici će, na čelu sa rediteljem Emirom Kusturicom, organizovati različite događaje u Višegradu, dok će spomenik Principu biti postavljen u Istočnom Sarajevu.
U sredinama u kojima pretežno žive Bošnjaci, kao što su Sarajevo, područje Bihaća i zeničko-dobojski kanton, u udžbenicima se naglašavaju Principove veze sa Srbijom.

U udžbeniku iz koga se uči u Sarajevu kaže se da su Principovu Mladu Bosnu "podržavale tajne organizacije iz Srbije", dok udžbenik u Bihaću navodi još direktnije da je zaverenike "podržavala Srbija". Knjiga iz istorije u Zenici opisuje Mladu Bosnu kao "terorističku organizaciju".

Udžbenik istorije koga koriste hrvatski učenici u BiH, takođe, opisuje Mladu Bosnu kao "terorističku" grupu.

Međutim, u Republici Srpskoj, Mlada Bosna je jednostavno opisana kao "organizacija", a u udžbenicima se naglašava da je Austro-Ugarska "iskoristila" atentat na Franca Ferdinanda "da bi okrivila Srbiju" i proglasila rat.

Ne iznenađuje to što je ovakav opis početka sukoba sličan onom koji se nalazi u udžbenicima u Srbiji.

Profesor istorije iz Banja Luke Željko Vujadinović kaže da u Bosni "vidimo kako se sadašnja politička shvatanja projektuju na prošlost".

Tvrdnje da je Mlada Bosna bila " predratna Al Kaida" rezultat su sukoba devedesetih, naglašava on.

"Određivanje Mlade Bosne i Principa kao teroriste jeste pokušaj da se odgovornost za važne svetske događaje prebaci na 'srpsku politiku teritorijalne ekspanzije', koja je očito pogrešna", kaže Vujadinović.

Profesor istorije iz Sarajeva Zijad Šehić slaže se da se kao rezultat sukoba u Bosni i Hercegovini od 1992. do 1995. godine prekraja prošlost.

Tek nakon raspada Jugoslavije Princip se opisuje kao srpski nacionalista, a ne kao borac za ujedinjenje Jugoslavije, navodi on.

"Sada kada više nema Jugoslavije, njegova dela se gledaju mnogo uže i on je ponovo rođen kao srpski junak", kaže Šehić.

Srbija ističe austrougarske "ratne zločine"

Grafit sa likom Gavrila Principa u Beogradu

Novi spomenik Gavrilu Principu biće podignut i u Beogradu, gde đaci uče da se on borio za ispravan cilj.

Srbija će u sklopu obeležavanja stote godišnjice iskovati srebrni novčić sa likom Principa, a vlada će organizovati i nekoliko spomen izložbi.

Srpska pravoslavna crkva, istovremeno, za Pricipa kaže da je nacionalni heroj. "Gavrilo Princip je samo branio slobodu i svoj narod", nedavno je izjavio mitropolit Amfilohije.

"U Srbiji još postoji stari narativ iz bivše Jugoslavije, koji kaže da se Prvi svetski rat dogodio, zato što je postojao ovaj veliki heroj zvani Gavrilo Princip", naglasio je Šebek.

"On je ubio nadvojvodu Franca Ferdinanda, koji je bio oličenje okupacionih snaga Austro-Ugarske, a onda su Austro-Ugarska i Nemačko carstvo napali Srbiju, i hrabri Srbi su se borili i patili tokom rata, ali su bili na pravoj strani", rekao je on.

Ulica u Beogradu koja nosi ime Gavrila Principa

Građani u Ulici Gavrila Principa u Beogradu uglavnom smatraju da Srbija nije izazvala Prvi svetski rat.

"Srbija je bila iscrpljena nakon dva Balkanska rata [1912. i 1913. godine] i nije želela rat 1914. Veliki rat je bio rezultat imerijalističkih težnji Austro-Ugarske i Nemačke", kaže urednik na sajtu Aleksandar Dašić.

"Krivica za Prvi svetski rat traba da bude na Austro-Ugarskoj i njenoj imeprijalističkoj težnji da zauzme čitav Balkan. Srbija ne bi trebalo da ima bilo kakvu odgovornost za Principa", kaže prodavačica Jelena Čebić.

U udžbenicima u Srbiji tvrdi se da je uzrok Prvog svetskog rata bila "borba velikih sila za ekonomsku kontrolu i dominaciju nad Evropom".

U knjizi za istoriju navodi se da je Austro-Ugarska "iskoristila" sarajevski atentat kao izgovor za " dugo željeni" rat protiv Srbije, "iako srpska vlada nije bila odgovorna za atentat".

Gavrilo Princip je jednostavno opisan kao "mladi Srbin iz Bosne".

"Princip je pripadao pokretu Mlada Bosna i verovao je da se atentatima i ličnom žrtvom može promeniti austrougarska politika prema Srbima i ostalim Južnim Slovenima", piše u knjizi.
U poglavlju o Prvom svetskom ratu istaknute su herojske pobede Srbije i Crne Gore tokom rata, a značajno mesto je dato i navodnim ratnim zločinima Austro-Ugarske.

"Austrijska vojska je počinila stravične zločine nad srpskim civilima", piše u udžbeniku uz detaljne opise masovnog odvođenja u logore, spaljivanja sela, mučenja civila i zabrane srpskih nacionalnih simbola i ćiriličnog pisma.

Profesorka Univerziteta u Beogradu Dubravka Stojanović, međutim, tvrdi da se istorija Prvog svetskog rata tumači "u kontekstu nacionalističkog mita i tumačenja sopstvene nacije kao one koja se žrtvovala".

Princip je zloupotrebljen kao sredstvo za promociju vladajuće ideologije, kaže Stojanović.
"U Miloševićevo doba ispod njegove slike je prvi put pisalo – srpski junak", kaže ona.

"Toga više nema, ali se piše da je on bio srpski nacionalista, iako je on sam za sebe rekao da je jugoslovenski nacionalsta", zaključuje profesorka Stojanović.

Hrvatska krivi srpski ekspanzionizam

Udžbenik istorije u Hrvatskoj

U školama u Hrvatskoj se, međutim, uči da je Srbija kriva za izbijanje rata, zbog želje da proširi svoju teritoriju i podržavanjem terorista. U udžbenicima istorije u Hrvatskoj tvrdi se da je Srbija među odgovornima za izbijanje Prvog svetskog rata.

Dok se potvrđuje da je Austro-Ugarska želela da obezbedi kontrolu nad jugoistočnom Evropom, u udžbeniku istorije za četvrti razred srednje škole kaže se da je Srbija "želela teritorijalnu ekspanziju nad područjima koja su bila pod otomanskom vlašću do Balkanskih ratova i nije bila zadovoljna austrougarskom aneksijom Bosne i Hercegovine, zbog srpskih teritorijalnih pretenzija prema Bosni i Hercegovini".

Mlada Bosna je opisana kao grupa koja je sprovodila "nelegalne terotističke akcije" i koja je želela da Srbija preuzme kontrolu nad Bosnom i Hercegovinom radi stvaranje "Velike Srbije".

"Tajna organizacija pod nazivom 'Ujedinjenje ili smrt' (poznata i pod imenom 'Crna ruka') osnovana je u Srbiji 1911. godine, sa misijom ostvarivanja velikosrpskih ciljeva kroz terorističke aktivnosti", navodi se u knjizi.

"Cilj organizacije, koji je definisan u njenom statutu, bilo je 'ujedinjenje Srba'", stoji u knjizi.
Istoričar Martin Previšić tvrdi da se tema o planu za stvaranje "Velike Srbije" provlači kroz hrvatske udžbenike, počev od 19. veka, pa kroz oba svetska rata, sve do istorije bivše Jugoslavije.

"Ta linija takođe vodi do 1991. godine i 'Domovinskog rata' [protiv srpskih snaga od 1991. do 1995. godine]", rekao je on.

Pojedini roditelji koji su se zatekli na Trgu kralja Tomislava u Zagrebu, međutim, nisu ubeđeni da je Srbija odgovorna. 

"Ideja o oslobođenju od Austro-Ugarske je bila legitimna, iako je i dalje teško posmatrati Gavrila Principa kao heroja", rekla je Draženka Kosić.

Kosovo neutralno uprkos ratu 1999. godine

Udžbenik istorije na Kosovu

Roditelji u Prištini, međutim, koji imaju živa sećanja o nasilnoj represiji Beograda nad kosovskim Albancima, ističu da je srpska agresija definitivno uzrok izbijanja Prvog svetskog rata.

"Ceo svet je patio zbog Srbije", kaže jedan od stanovnika Prištine Ajvaz Abazi.

"Srbija je povredila mnoge ljude, kao i one sa Kosova, tako da prirodno oni pridaju veliki značaj sopstvenim zločincima [kao što je Princip]", kaže Dževdet Hodža.

Međutim, deca na Kosovu zapravo uče verziju istorije koja i dalje podseća na narativ iz udžbenika iz vremena stare Jugoslavije, u kojima je Srbija prikazana uz određene simpatije kao zemlja koja je pokušala da izbegne rat.

Odeljak o Prvom svetskom ratu, napisan nakon sukoba Oslobodilačke vojske Kosova i srpskih snaga 1998. i 1999. godine, opsuje Principa kao "srpskog nacionalistu" umesto kao jugoslovenskog, ali ne optužuje Srbiju da je kriva za početak rata.

Opisujuću austrijski ultimatum upućen Srbiji nakon ubistva Franca Ferdinanda, udžbenik sugeriše da je Beograd imao valjan razlog za odbijanje ultimatuma.

"Za Srbiju bi prihvatanje takovog zahteva značilo gubitak nezavisnosti", piše u knjizi.
Arben Arifi sa kosovskog Instituta za istoriju kaže da postoji praktičan razlog za relativno blagonaklono tumačenje uloge Srbije.

"Autori koji su pisali udžbenike istorije pre i posle proglašenja nezavisnossti jesu manje više isti", kaže Arifi.

Međutim, Škelzen Gaši, politikolog sa specijalizacijom iz istorije, tvrdi da su udžbenici na Kosovu puni "netačnih podataka, laži i falsifikata, koji u mnogome stvaraju sumnju među učenicima kada je reč o Srbiji".

"Srbija nije direktno optužena [za početak rata], ali jeste indirektno, navođenjem da je rat počeo zbog atentata na Franca Ferdinanda, koji je počinio pripadnik ove srpske organizacije, Gavrilo Princip", kaže Gaši.

Makedonija optužuje velike "imperijalističke" sile

Udžbenik istorije u Makedoniji

Udžbenici u Makedoniji rat opisuju kao "prvi svetski imperijalistčki rat" i fokusiraju se na podelu makedonske teritorije koja je usledila. Makedonci, inače, za ekspanzionizam krive susednu Bugarsku, a ne Srbiju.

Makedosnki istoričar Novica Veljanovski takođe je spreman da Srbiju oslobodi krivice. "Nije dokazano da je srpska država imala nameru ili plan da ubije nadvojvodu Franca Ferdinanda", objašnjava on. "Srbija se ne može kriviti za početak rata".

U makedonskim udžbenicima navodi se da su Austrija, Italija i Nemačka bili podstrekači, a da su atentat iza kojeg je stajala Principova "tajna revolucionarna organizacija" iskoristili kao izgovor.

"Austro-Ugarska je iskoristila ovaj događaj da optuži Srbiju za orgaizovanje atentata, a Beogradu je poslala ulitimatum sa gotovo neprihvatljivim uslovima", navodi se u knjizi.
Bugarska se optužuje za sprovođenje "ekspanzionističke politike" i ulazak u rat "kako bi osvojila čitavu Makedoniju".

Mnogi u glavnom gradu Makedonije, Skoplju, takođe ne krive Beograd za izbijanje Prvog svetskog rata.

"Zašto Srbija? Ne. Svi znaju da je atentat koji je izvršio [Princip] iskorišćen samo kao izgovor za početak rata", kaže jedan stanovnik Skoplja Slavjan Radenski. "Čitava zemlja se ne može kriviti za delo jednog čoveka", kaže Milanka Malinova.

Nema nade za zajedničku istinu?

Spomen ploča u Sarajevu na mestu na kome je 1914. izvršen atentat

Foto: Michael Buker/Wikicommons.

U Sarajevu, na mestu na kome je ubijen Franc Ferdinand pre 100 godina, obični građani kažu da ih ne brine to šta đaci uče o Prvom svetskom ratu.

"Ne znam i ne interesuje me", kaže Adnan Tepić. "Trebalo bi da zaboravimo tako daleku prošlost."

Drugi tvrde da bi trebalo učiti samo činjenice, bez ikakve pristrasnosti. "Trebalo bi da učimo decu da se desio atentat, ali bi trebalo da ostavimo svakom pojedincu da nađe sopstveno tumačenje", smatra Atija Mašić.

Međutim, kako se približava godišnjica, gotovo da nema nade da će različite etničke i političke grupe na Balkanu pronaći zajedničko viđenje za uzroke Prvog svetskog rata, kaže profesor istorije Zijad Šehić.

"Nikada nećemo postići saglasnost po tom pitanju. Viđenja su suviše različita. Nikada neće biti zajedničke istine", zaključuje Šehić.

(Glavna fotografija: Beoinfo)

Disqus

blog comments powered by Disqus

Najnoviji naslovi

Istraživanje 21 Mar 17

Kandidati za predsednika Srbije izbegavaju 'bolne' ratne teme

Vijest 20 Mar 17

Hrvatskoj prijeti tužba žrtava iz Drugog svjetskog rata

Vest 20 Mar 17

Blanuša oslobođen optužbi za otmicu Miloševića

Vijest 16 Mar 17

Tužba protiv Hrvatske „nije važeća“

Vijest 15 Mar 17

Penzionisani borci protestovali protiv smanjenja penzija

Vijest 14 Mar 17

Povećana jugonostalgija “odraz suvremenih problema“

Vijest 13 Mar 17

NDP podnosi krivičnu prijavu protiv Izetbegovića

Vest 10 Mar 17

Balkanski lideri “odustali od posleratne pravde”

Pozadina

hrvatski-disidenti-se-plašili-kidnapovanja

Hrvatski disident Đureković plašio se otmice

Na suđenju Zdravku Mustaču i Josipu Perkoviću, bivšim čelnicima jugoslovenske tajne službe optuženim za ubistvo hrvatskog emigranta, rečeno je da je žrtva više puta rekla svojoj ljubavnici u Nemačkoj da živi u strahu.

"Zaustavljen" proces pomirenja u Hrvatskoj

Prošle godine nije bilo novih optužnica za ratne zločine protiv hrvatskih snaga, a rasprava o suočavanju sa prošlošću je "duboko polarizovala" društvo, upozorava nevladina organizacija iz Zagreba.

Dnevni bilten