English 28 Dec 15

Srca i umovi: Bitka za Mamulu

Planu za transformaciju ostrvske tvrđave u luksuzno odmaralište protivi se dio mještana čiji su članovi porodice tamo bili zarobljeni tokom Drugog svjetskog rata, dok stručnjaci upozoravaju da bi se fokus podgoričke vlade na razvoj turizma mogao negativno odraziti na očuvanje kulturne baštine.

Nela Lazarevic
Švajcarsko-egipatski investitor Oraskom planira transformirati tvrđavu Mamula, bivši koncentracioni logor, u luksuzno turističko naselje Foto: mamulaisland.com

Jedna stvar koje se Jovanka Uljarević sjeća u vezi sa svojom pokojnom bakom je njen naizgled neobjašnjivi strah od mora: “Iako je čitav život provela stanujući blizu obale, baka Ljubica nije podnosila more. Sigurno zbog trauma sa Mamule.”

Ljubica je imala samo 12 godina kada su Musolinijevi fašisti ubili njenog oca, a nju zarobili zajedno s majkom i sestrom u proljeće 1942. godine na ostrvu Lastavica, na ulazu u Bokokotorski zaliv na sjeverozapadnom dijelu crnogorske obale.

One su odvedene iz obližnjeg sela Morinj i bile su među prvim zatvorenicima austrougarske tvrđave Mamula iz 19.vijeka koju su italijanski vojnici koristili kao koncentracioni logor za vrijeme rata.

Ljubica nikada nije pričala djeci o svojih četiri mjeseca zarobljeništva na Mamuli, ali je Jovanka sastavila dio njene priče uz pomoć dokumenata i rodbine, koja joj je rekla da je Ljubica, zajedno sa drugim ženama i djecom svih uzrasta, boravila u prenatrpanim ćelijama i da su se pokušaji bjekstva brutalno kažnjavali.

“Najmlađi zatvorenik u toj grupi bio je svega osam dana star. To je bila beba iz sela Pobori u blizini Budve. Ako bi beba plakala, vojnici su dolazili i tukli sve prisutne dok ne bi zavladao muk”, prenosi Jovanka svedočenja svoje rodbine. “Bilo je hladno, gladovalo se i opšti uslovi su bili veoma loši”, dodaje Jovanka.

Ljubica je puštena u okviru razmjene da bi se napravilo mjesta za još muških zatvorenika, ali Mamula ostaje sastavni dio istorije Jovankine porodice, kao i za više desetina lokalnih porodica koje se okupljaju na Mamuli 14. septembra svake godine u čast žrtava i preživjelih.

Preko stotinu ljudi je ubijeno ili umrlo od gladi, a preko 2.000 je bilo zarobljeno u Kampo Mamuli, procjenjuje se na osnovu podataka iz italijanskih vojnih dokumenata. Većina zatvorenika bili su mještani, uz određeni broj iz obližnje Hercegovine i Dalmacije.

Ljubicin sin i rođak posjećuju ćeliju u kojoj je boravila tokom porodične posjete na dan sjećanja Foto: Jovanka Uljarević  

Ne iznenađuje da su Jovanka i pojedini drugi mještani, čija je rodbina ubijena ili stradala u logoru, veoma kritični prema planovima švajcarsko-egipatskog Oraskoma da transformiše Mamulu u luksuzno turističko odmaralište sa marinom, spa centrom, plažnim barom, restoranima i plesnim podijumom sa disk-džokejima koji obećavaju dobru zabavu.

“Oraskomov projekat bi uništio svaku uspomenu na Mamulu i ono što je tamo stvarno bilo”, rekla je Jovanka Balkanskoj mreži za istraživačko novinarstvo (BIRN).

Crnogorska vladajuća koaliciona stranka, Demokratska partija socijalista (DPS), ne slaže se sa ovim stavom i ističe da projekat uključuje muzej, odnosno spomen-sobu u čast žrtvama logora koji će biti otvoreni za javnost.

Iz DPS-a takođe naglašavaju da će u okviru projekta Oraskom uložiti 15 miliona eura u lokaciju koja je danas zapuštena, te da će prema procjeni donijeti 7,5 miliona eura prihoda tokom prvih 15 godina i otvoriti oko 200 novih radnih mjesta na lokalnom nivou.

Značajan broj mještana takođe podržava Oraskomov razvojni plan i smatra da se stanje tvrđave pogoršava, te da su potrebna sredstva za restauratorske radove.

Predstavnici Skupštine će po drugi put odlučivati o tome da li će dati zeleno svjetlo Oraskomu između ponedeljka i utorka.

Projekat nije uspio osigurati dovoljnu parlamentarnu podršku tokom prvog glasanja u julu ove godine, dijelom zbog toga što je DPS je izgubio podršku svog ključnog koalicijskog partnera Socijaldemokratske partije (SDP).

Osim toga, u toku su i protesti opozicije koji pozivaju premijera Đukanovića da podnese ostavku i formira privremenu vladu, što dodatno smanjuje šanse vladajuće stranke da dobije potrebnu većinu.

Mamula - “simbol antifašističke borbe

Olivera Doklestić, lokalni građevinski inženjer i aktivista, čiji su djed Lazar, otac Mirko i stric Đorđe takođe preživjeli zarobljeništvo na Mamuli, nada se da će vlada još jednom razmisliti o ovom projektu.

“Istorija ostrva i njegove tvrđave mora biti u srži njegove adaptacije. Luksuzno ljetovalište nije adekvatno rješenje”, tvrdi Doklestić.

Uz sjećanje na redovne godišnje posjete tvrđavi sa svojim ocem, ona vjeruje da su obrazovne ture, u kombinaciji sa komercijalnim aktivnostima poput restorana i drugih sadržaja, najprikladniji način da se tvrđava valorizuje, čak i ako to “neće obezbijediti brdo novca odmah”.

Doklestić nije usamljena u svom stavu da se prilikom razvoja ove lokacije treba fokusirati na edukaciju, kao i na pamćenje nacionalne istorije. 

"Mjesta bivše patnje poput Mamule morala bi biti dio obrazovnog sistema i posebne ponude

obrazovnog turizma. Time bi se podsticao razvoj kulture ljudskih prava u Crnoj Gori i pružila stranim turistima mogućnost da uče o istoriji antifašističke borbe", smatra Tamara Milaš, programski saradnik nevladine organizacije “Centar za građansko obrazovanje”.

U debatu oko Mamule se uključio i Butros Butros-Gali, bivši glavni sekretar UN-a, putem pisma koje je poslao Ranku Krivokapiću, predsjedniku Skupštine Crne Gore.

Tvrđava Mamula

Ostrvo Lastavica se nalazi na oko 3,4 nautičke milje (6,3 km) od primorskog grada Herceg Novog i obeležava ulaz u Bokokotorski zaliv, koji je zaštićen od strane UNESCO-a. Oko 80 posto nenaseljenog ostrva prečnika oko 200 metara zauzima tvrđava Mamula.

Tvrđavu je 1853. godine izgradio austrougarski general Lazar Mamula, po kome nosi ime, zajedno sa još nekoliko tvrđava strateški pozicioniranih da štite južnu granicu Austrougarske monarhije.

Iako nema turističkih sadržaja na ostrvu, desetine mještana i turista svakodnevno posjećuju Mamulu tokom ljetne sezone. Brodovi obično naplaćuju dodatnih jedan ili dva eura povrh regularne povratne karte za izlet Herceg Novi - Žanjic koji uključuje zaustavljanje na Mamuli od 20 do 30 minuta. 

 

“Mi izražavamo čuđenje da jedino rješenje za očuvanje i korišćenje tvrđave Mamula koje je razmotreno i predloženo predstavlja običan poslovni aranžman i ugovor o privatizaciji", navodi se u pismu koje su takođe potpisali Federiko Major, bivši generalni direktor UNESCO-a, i druge istaknute međunarodne ličnosti.

Potpisnici pisma dovode u pitanje i nedostatak šire javne rasprave o temi prije davanja početne saglasnosti Oraskomu i predlažu korišćenje lokacije za međunarodne sastanke i pregovore, uključujući i sastanke svjetskih lidera.

Oni smatraju da bi to bio bolji način da se oda počast istoriji ovog mjesta. Vlada, sa druge strane, insistira da je projekat bio predmet široke i otvorene javne rasprave, te da Oraskom planira da u potpunosti ispoštuje žrtve i preživjele.

Međutim, stručnjaci za kulturno-istorijsku baštinu su izrazili zabrinutost da bi, sudeći po razvojnim nacrtima koji su dostupni javnosti, arhitektonski elementi od važnosti za vojnu istoriju, uključujući posmatračnice i bunar, mogli biti izmijenjeni ili ukljonjeni.

Valker Pahauer, stručnjak za austrougarske tvrđave u Crnoj Gori iz Instituta za urbanističko-arhitektonsku istoriju u Gracu, naglašava da još uvijek nije jasan uticaj razvojnog projekta na istorijski integritet tvrđave, uključujući i izgradnju bazena u dvorištu.

"Ne znamo kako će unutrašnja struktura i tehnička infrastruktura uticati na istorijsku građevinu... Mamula je značajan arhitektonski i istorijski spomenik i vjerojatno se radi o jedinoj ostrvskoj tvrđavi koju je izgradila Austrougarska monarhija... Trebalo bi je sagledati u kontekstu šire evropske istorije", rekao je on.

Stručnjak za austrougarske tvrđave Valker Pahauer je zabrinut da će posmatračnice obilježene na ovoj fotografiji biti uklonjene ili izmijenjene Foto: Valker Pahauer

Međutim, Predag Sekulić, narodni poslanik DPS-a i predsjednik skupštinskog Odbora za turizam i prostorni razvoj, rekao je BIRN-u da Oraskomov plan “valorizuje Mamulu na pravi način, uz očuvanje i dijela istorijske vrijednosti."
 
Osim toga, tokom parlamentarne rasprave održane u srijedu, ministar turizma Branimir Gvozdenović je uvjerio poslanike da će projekat osigurati da tvrđava zadrži svoj istorijski značaj sa svim elementima u skladu sa propisima zaštite.

“Nema promjene u dimenzijama objekta koji će samo dobiti određeni sadržaje u funkciji turističke ponude visokog kvaliteta", istakao je Gvozdenović.

Iz Uprave za zaštitu kulturnih dobara odbili su da direktno komentarišu Pahauerove komentare, uz obrazloženje da se ne mogu “izjašnjavati na osnovu spekulacija” s obzirom na to da im projekat Oraskoma još nije dolazio na razmatranje i saglasnost.

Luksuzni turizam “nije jedina opcija

Dok je javno mnjenje o tome kako najbolje sačuvati Mamulu prilično podijeljeno, u prvi plan debate je isplivala zabrinutost za to da li Crna Gora efikasno balansira sa očuvanjem baštine naspram ekonomske koristi od stranih ulaganja u elitni turizam.

Od 2006. godine kada je postala nezavisna država, Crna Gora je svoj ekonomski razvoj usmjerila uglavnom na razvoj turizma i izgradnju megaprojekata, od kojih se nekolicina nalazi u Bokokotorskom zalivu, na svega nekoliko milja od Mamule. Ti projekti uključuju Oraskomov turistički grad “Luštica Bay”, marinu za megajahte “Porto Montenegro” i “Porto Novi” koji gradi kompanija One&Only.

Iako priznaju da postoji korist od stranih ulaganja i turizma, pojedini smatraju da je potrebna veća diversifikacija po pitanju balansa između ekonomskog razvoja i očuvanja kulturne baštine.

"Postoji opšti nedostatak pažnje i svijesti o kulturnom obogaćivanju građana i javnog dobra u cjelini", tvrdi Aleksandra Kapetanović, arhitektica i izvršna direktorica “Expedito”, jedne od vodećih nevladinih organizacija u državi u oblasti održivog razvoja prostora

Skupštinska rasprava - ključna pitanja

Oraskomov predloženi razvojni plan nije dobio potrebnu većinu u Skupštini tokom prvog glasanja održanog u julu, uz 39 glasova “za” - samo dva glasa manje od 41 koji su neophodni za odobrenje.

Predag Sekulić, poslanik DPS-a i bivši ministar turizma i kulture, očekuje da će projekat dobiti većinsku podršku na drugom glasanju zato što se radi o “dobrom projektu” kojim će biti sačuvan “dio istorijske vrijednosti" tvrđave, te “ne postoji niti jedan racionalan razlog da projekat ne bude podržan”.

Njegova sigurnost je zasnovana na lošoj procjeni, sudeći po komentaru poslanice SDP-a, Draginje Vuksanović, profesorice prava koja je takođe član skupštinskog Odbora za politički sistem, pravosuđe i upravu. SDP je kritikovao ugovor tokom prvog glasanja tvrdeći da on nije u skladu sa lokalnim zakonima, što je DPS negirao.  

“Mi ćemo ponovno razmotriti dokument, ali jasno je da uz aktuelne uslove SDP najvjerojatnije neće podržati ovaj ugovor s obzirom na to da je on identičan u svim svojim glavnim elementima sa onim u vezi sa kojim smo se već izjasnili”, istakla je Vuksanović.

U pitanje je dovedena i dužina zakupa od 49 godina, uz pojedine tvrdnje da se radi o prodaji, što je Vlada kategorično negirala, ističući da je ugovor u potpunosti u skladu sa zakonom koji zabranjuje prodaju kultutno-istorijskih spomenika.

SDP i opozicija su takođe kritikovali iznos najma ostrva sa tvrđavom od 4.000 eura mjesečno kao pretjerano nizak. DPS insistira da se radi o povoljnom aranžmanu za Crnu Goru ako se uzmu u obzir značajna ulaganja na koja se Oraskom obavezuje ugovorom.

Drugo skupštinsko glasanje očekuje se u ponedeljak, 28. decembra, ili u utorak, 29. decembra.

“Sve se gleda samo kroz turizam, to je toliko očigledno. Značaj baštine za lokalnu zajednicu nije dovoljno shvaćen i nema dovoljno projekata usmjerenih ka unaprijeđenju kulturne zajednice”, kaže naša sagovornica.

Kapetanović je prisustvovala okruglom stolu o predloženom razvojnom projektu za Mamulu i smatra da Vlada treba da razmotri druge načine da se osigura zaštita i održivost kulturnih dobara, “posebno kada imamo vrlo specifičnu baštinu uz koju su vezana bolna sjećanja”.

Ona podsjeća na dostupnost EU sredstava za obnovu i adaptaciju kulturne baštine i ističe da konzervatorski radovi mogu biti sprovedeni u fazama, te da nije neophodno da se sva sredstva nađu odjednom, već da je moguće uz minimalne intervencije učiniti lokaciju sigurnom za posjetioce. 

Iz kancelarije za odnose sa javnošću Evropske komisije potvrdili su BIRN-u da su kulturne organizacije iz Crne Gore u mogućnosti da apliciraju za finansiranje projekata prekogranične saradnje, koja takođe uključuju finansiranje zaštite kulturnih dobara.

“Iako je Crna Gora učestvovala u projektima Evropske unije Kultura 2007-2013. i Kreativna Europa 2014-2020, prema našem saznanju, do sada nije bila uključena u projekte na temu zaštite kulturne baštine”, saopšteno je u pisanom odgovoru koji je upućen BIRN-u.

Crna Gora je dobila blizu pola miliona EU sredstava u okviru pilot šeme za očuvanje kulturnog nasljeđa Zapadnog Balkana za obnovu turske tvrđave Besac iznad Virpazara kod Skadarskog jezera.

Prva faza projekta je završena 2013. godine, dok još uvijek nije sproveden drugi dio sporazuma, koji je podrazumijevao primjenu nacionalnih sredstava u cilju adaptacije restaurirane tvrđave za potrebe posjetioca, uključujući muzej i pozorišnu binu.

Ministarstvo kulture i Uprava za zaštitu kulturnih dobara nisu odgovorili na BIRN-ov zahtjev za komentar o korištenju Evropskih fondova za očuvanje kulturne baštine kada su u pitanju Mamula ili druge crnogorske istorijske znamenitosti.

Oraskom će poštovati istoriju Mamule

Sa druge strane, Vlada insistira ne samo na tome da će lokalna i nacionalna ekonomija imati koristi od Oraskomovog plana, već i da će njime danas zapuštena tvrđava dobiti spomenik za potrebe obrazovanja.

Tokom skupštinske rasprave održane u srijedu Gvozdenović je ponovio da će Mamula imati memorijalnu sobu, kao i da će postati svojevrstan muzej.

Na mapi predloženog razvojnog projekta za Mamulu ne spominju se muzej ili spomen-soba Photo: mamulaisland.com

“Izgradićemo muzej sa najboljim restoranom i najboljim hotelom na Mediteranu”, obećao je i predsjednik Oraskoma Samih Saviris prilikom potpisa ugovora sa Vladom za dugoročni najam koji danas iščekuje odobrenje Skupštine.

Odavanje poštovanja istoriji ostrva bilo je u centru razgovora između predstavnika Oraskoma i Organizacije boraca narodnooslobodilačkog rata, NOR Herceg Novi, koji su rezultirali promjenom stava organizacije o projektu.

Nakon prvobitnog protivljenja, NOR je javno podržao Oraskomov plan putem otvorenog pisma koje je poslato Skupštini u Junu, mjesec dana prije prvog glasanja.

"Razgovori sa predstavnicima Oraskoma i potpisani ugovor uvjerili su nas u namjere da se sa posebnim pijetetom restaurira tvrđava.

Mi smo dobili garancije da će ostrvo i muzej biti otvoreni i dostupni svima 365 dana godišnje," navodi se u pismu u kojem se dodaje da projekat treba podržati jer se radi o boljoj alternativi od trenutnog stanja zapuštenosti, s obzirom da ostrvo danas "nema niti muzej niti kustosa, ni pristojan prilaz, čak ni tablu koja bi “pričala” šta je sve preživjela Lastavica i šta su sve preživjeli na Mamuli".

Međutim, muzej ni spomen soba se ne spominju na promotivnom veb-sajtu projekta mamulaisland.com.   

Oraskom je odbio da odgovori na pitanja BIRN-a u vezi sa spomen sobom i drugim aspektima projekta za obnovu Mamule prije skupštinskog glasanja, a Vlada je putem saopštenja za javnost izdatog u oktobru naglasila da će razvojni projekat “promovisati istorijski karakter ostrva, stvarajući prestižnu turističku destinaciju i jedini ostrvski hotel sa muzejskim prostorom u Crnoj Gori”.

Vlada je i u prethodnim saopštenjima istakla da će “karakter kulturnog dobra biti zadržan tokom čitavog perioda trajanja 49-godišnjeg zakupa”, te da je “tvrđava registrovana kao spomenik kulture i investitor je toga u potpunosti svjestan”.

“Nemojte protraćiti priliku koju nudi Oraskom”

Uprkos zabrinutosti zbog pretvaranja Mamule u luksuznu turističku destinaciju, mnogi podržavaju plan i smatraju da je Vlada u pravu po pitanju traženja stranih investicija za tvrđavu koja je godinama bila zapuštena.

Pristalice Oraskomovog plana brinu da će tvrđava nastaviti da propada ukoliko ne bude ozbiljnih ulaganja Foto: Dragana Zečević Plavanski

Direktor lokalnog javnog servisa Radio Herceg Novi Dragana Zečević Plavanski posjećuje ostrvo najmanje dva puta godišnje.

Ona se pribojava da će tvrđava bez ulaganja biti nepovratno oštećena.

”Bilo bi strašno da se protraći ovakva prilika koju nudi ozbiljna kompanija poput Oraskoma nakon godina potpunog zanemarivanja”,

kaže ona i dodaje:

“Mamula kontinuirano propada zbog nedostatka sredstava...

Ako ne iskoristimo ovu priliku i odobrimo projekat, bojim se da će Oraskom zaključiti da smo neozbiljni i odustati od ideje.”
 
Drugi primjećuju da aktuelni prijedlog predstavlja značajan napredak u odnosu na plan iz 90-ih godina da se na

Mamuli izgradi kazino sa staklenim neboderom na vrhu tvrđave.

Pahauer, stručnjak za austrougrarske tvrđave iz Graca, opisao je Oraskomov plan kao u najmanju ruku “manje upadljiv” od ranijeg prijedloga sa kazinom i neboderom.

Dok javnost ostaje podijeljena oko toga da li bi Oraskomov plan makar sačuvao napuštenu tvrđavu i pomogao lokalnu ekonomiju, Kapetanović iz nevladine organizacije “Expeditio” upozorava da nema potrebe da se žuri sa ulaganjima s obzirom da je tvrđava u relativno dobrom stanju, te da bi loša intervencija mogla “povećati štetu” bez mogućnosti povratka tvrđave u izvorno stanje.

“Mi smo zapravo imali sreće što tada nije bilo dovoljno sredstava da se sprovede projekat izgradnje kazina na Mamuli sa neboderom na vrhu”, rekao je profesor istorije umjetnosti iz Herceg Novog, 77-godišnji Lazar Seferović.

Dok javnost ostaje podijeljena oko toga da li bi Oraskomov plan makar sačuvao napuštenu tvrđavu i pomogao lokalnu ekonomiju, Kapetanović iz nevladine organizacije “Expeditio” upozorava da nema potrebe da se žuri sa ulaganjima s obzirom da je tvrđava u relativno dobrom stanju, te da bi loša intervencija mogla “povećati štetu” bez mogućnosti povratka tvrđave u izvorno stanje.

“Mislim da je nedostatak sredstava za kulturnu baštinu nekad mnogo bolja opcija od loše intervencije”, rekla je Kapetanović, zaključujući da “Mamula nije u toliko lošem stanju i ne bi se srušila tokom narednih nekoliko godina ako se nešto ne uradi odmah. Čekanje na povoljniju opciju, čak i narednih deset godina, bilo bi prihvatljivo rješenje”.